Choral gregorianski
Historia chorału gregoriańskiego.
Chorał gregoriański, rzymski chorał, repertuar śpiewów ściśle liturgiczny, Kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowany był w początku VIII w., a przekazany w rękopisach w IX wieku. Językiem tekstów chorału gregoriańskiego jest łacina.
Nazwa chorału gregoriańskiego pochodzi z ok. 770 r. i pierwotnie oznaczała śpiew rzymski - cantus firmus, na który składały się skodyfikowane śpiewy pochodzące m.in. z muzyki synagogalnej, syryjskiej, bizantyjskiej i greckiej, były zatem produktem wielu kultur starożytnego Wschodu, i przez Bizancjum trafiły do Rzymu. Jego twórcami byli mnisi z zakonów, klasztorów cysterskich, dominikańskich, franciszkańskich, a w szczególności Benedyktyni, którzy do dzisiaj najlepiej wykonują chorały.
W 754 r. chorał rzymski usiłował wprowadzić w Galii król Pepin Mały. W 787 r. papież Hadrian wysłał rękopisy z chorałem opactwu w Cordobie. Zdaniem Amaleriusza z Metzu (831 r.) w obu przypadkach chodziło o śpiew tzw. starorzymski zwany również autentycznym, w odróżnieniu od chorału późniejszego, do którego zalicza się hymny, sekwencje, versus, itp., jak również utwory klasyczne z późniejszego okresu, m.in. officium za zmarłych, o Św. Trójcy i Wszystkich Świętych.
Chorał trafił także do Mediolanu, gdzie działał wielki reformator muzyki kościelnej biskup św. Ambroży, żyjący w IV wieku i uchodzący za twórcę hymnu "Te Deum Laudamus".
Chorał rzymski rozpowszechnił się w kraju Franków między 782 a 786 r., na północy Italii wyparł on lokalny śpiew zwany ambrozjańskim lub mediolańskim (chorał ambrozjański), charakteryzujący się bogatymi melizmatami i rozbudowaną melodyką. Chorał mediolański uległ niewielkim wpływom gregoriańskim za pośrednictwem kościoła w Monza, Ravennie, Pavii i klasztorów północnowłoskich, będących w kręgu wpływów ośrodka w Saint Gall. Wcześnie, bo jeszcze w VI w. chorał rzymski dotarł do Anglii. W 805 r. Karol Wielki wprowadził w swym państwie śpiew, który uważał za autentyczny chorał gregoriański. Nokter z Saint Gall podkreślił w 883 r., że między śpiewem rozpowszechnionym w Galii a śpiewem wykonywanym w Rzymie - śpiew starorzymski, istnieje wielka różnica.
Z czasem Rzym stał się siedzibą śpiewu kościelnego, gdzie powstała szkoła śpiewaków tzw. "Schola Cantorum" - a pierwszym reformatorem był papież Grzegorz Wielki - święty. To właśnie od imienia tego papieża forma jednogłosowego śpiewu łacińskiego wzięła nazwę chorału gregoriańskiego.
W IX w. chorał gregoriański objął swym zasięgiem centralną Germanię, później Czechy i Polskę (966 r.).
Z lat 817-834 pochodzi pierwszy znany rękopis chorału gregoriańskiego (Monachium, kodeks 9543) z melodiami zanotowanymi notacją bezliniową (in campo aperto). System ten był bardzo nieprecyzyjny, toteż w XI w. Hermannus Contractus wprowadził oznaczenia literowe dla uściślenia i sprecyzowania interwałów. Ważnym krokiem w uściśleniu zapisu muzycznego chorału gregoriańskiego było wprowadzenie do notacji linii (po raz pierwszy w 986 r. w klasztorze w Cordobie). Linię dla dźwięku "fa" kreślono inkaustem czerwonym, zaś dla dźwięku "do" - żółtym. System ten udoskonalił Guido z Arezzo dodając dalsze linie. Na bazie notacji francusko-normandzkiej rozwinęła się notacja chorałowa w dwóch podstawowych rodzajach:
- rzymska zwanym nota quadrata
- niemiecka, czyli gotycka - neumy
Wprowadzenie precyzyjnego zapisu muzycznego miało pierwszorzędne znaczenie dla dalszego rozwoju i ujednolicenia chorału gregoriańskiego. Niezależnie od tradycji rzymskiej rozwijały się samodzielnie śpiewy w liturgii mediolańskiej, benewentyńskiej, gallikańskiej, mozarabskiej (Toledo), wizygockiej. Wszystkie te śpiewy wchodzą w skład tzw. monodii liturgicznej - cantus planus, czyli śpiewów jednogłosowych opartych na systemie diatonicznym. W opinii teoretyków z X i XI w. termin planus oznaczał śpiewy w rejestrze niskim. W tym znaczeniu użył go Guido d'Arezzo w 12. rozdziale traktatu Micrologus. W epoce notacji modalnej i notacji menzuralnej (od XIII w.) określenie musica plana wiązało się z rytmem swobodnym i było przeciwieństwem menzuralnej - musica mensurata.
Po wprowadzeniu notacji do chorału gregoriańskiego uległ on wielu modyfikacjom i zniekształceniom, w wyniku których nastąpiło zubożenie lub nawet całkowite wyrugowanie ornamentyki. Występujące w chorale gregoriańskim rozbieżności, tak w melodyce jak i w teorii, mające różne podłoże, a występujące tak w śpiewach monastycznych, jak i w śpiewach kościołów katedralnych - nawet w obrębie regionów tego samego kraju, doprowadziły do podjęcia reform unifikujących chorał gregoriański. Przeprowadzili je cystersi (1134), dominikanie (1255-1256), kartuzi, premonstratensi (norbertanie), karmelici (przed 1312), franciszkanie. Chorał gregoriański stał się również punktem wyjścia dla konstrukcji wielogłosowych, kontrapunktycznych (organum), modyfikujących pierwotną linię melodyczną - cantus firmus. Począwszy od XII w. chorał gregoriański coraz bardziej zaczął podlegać wpływom muzyki menzuralnej.
Chorał gregoriański oparty jest na 8 skalach modalnych (skale kościelne), 4 autentycznych (re - dorycka, mi - frygijska, fa - lidyjska, sol - miksolidyjska) i 4 plagalnych, będących transpozycjami skal autentycznych o kwartę w dół, z zachowaniem wspólnej finalis (la - hypodorycka, ut/si - hypofrygijska, do - hypolidyjska, re - hypomiksolidyjska). Pozwala to na pewnego rodzaju modulacje do innych skal (tonów, modusów) lub w obrębie tej samej (np. modus w "re" ulega przekształceniu w modus "la" i "sol" z "si bemol"). Śpiewy te są wyłącznie jednogłosowe, wykonywane przez głosy męskie, zgodnie z ówczesną zasadą Mulier tacet in ecclesia. Ambitus melodii chorału gregoriańskiego obraca się najczęściej w obrębie seksty (u cystersów nie przekracza decymy), czasami dochodzi do duodecymy (np. offertorium Jubilate Deo, graduał Qui sedes Domine). Melodie rozwijają się przeważnie wokół dźwięku podstawowego, czyli finalis.
Z biegiem czasu chorał gregoriański rozwijał się, podlegał reformom i zmianom. Repertuar tzw. autentyczny skrystalizował się w VIII-IX w. i był także używany do innych tekstów lub nawet komponowano utwory pseudogregoriańskie (H. Du Mont).
Przeciwko deformacjom dawnego repertuaru chorału gregoriańskiego występowało wielu teoretyków i papieży. Okres ten kończy się uchwałami soboru trydenckiego - reformą chorału gregoriańskiego dokonaną przez papieża Grzegorza XIII (1577). W Polsce opracowano wydanie śpiewów oparte na dawnych rękopisach. Graduał i Antyfonarz zatwierdzone zostały w 1621 i 1628 roku przez Synod Piotrkowski i Uniwersytet Jagielloński.
Po okresie wzlotów i upadków chorału gregoriańskiego w kościele katolickim XIX w. nastąpiła wielka reforma chorału gregoriańskiego, a przyczynili się do niej muzykolodzy francuscy, niemieccy, benedyktyni z klasztoru Solesmes, zaś papieżami, którzy te reformy popierali byli w. Pius i Leon XIII.
Prace nad rekonstrukcją chorału gregoriańskiego rozpoczęto w XIX w. pod hasłem powrotu do źródeł, zainicjowane przez ojca Prospera Guérangera i jego następców w opactwie benedyktyńskim w Solesmes (słynna szkoła solesmeńska). Podjęto badania paleograficzne najstarszych rękopisów muzycznych i odtworzono ich pierwotną wersję. Punktem zwrotnym było opublikowanie swojej pracy przez kanonika Gontier z Le Mans oraz rezultatów badań solesmeńczyków - o. P. Jausionsa i o. J. Pothiera. Prace te zyskały poparcie papieża Leona XIII i papieża Piusa X, który encykliką Tra le Sollecitudini z 22 listopada 1903 roku zlecił im nową redakcję ksiąg liturgicznych (tzw. Editio Vaticana). Pius XI ogłosił konstytucję Divini cultus, dotyczącą pielęgnowania chorału gregoriańskiego, a Pius XII wydał 2 encykliki potwierdzające dawne przepisy.
Sobór watykański II zwołany przez papieża Jana XXIII potwierdził ważność chorału gregoriańskiego w kultywowaniu tradycji. W Konstytucji o liturgii w rozdziale VI poświęconym muzyce stwierdza się, że "chorał gregoriański jest śpiewem własnym liturgii rzymskiej i w liturgii on powinien zajmować pierwsze miejsce", jednak wraz z zastąpieniem łaciny językami narodowymi zatracono nierozerwalny związek słowa i muzyki. Nowe odkrycia w dziedzinie rekonstrukcji oraz interpretacji przyniósł wiek XX za sprawą ojca Eug?ne Cardine'a oraz jego uczniów, którzy w 1975 r. założyli Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów Śpiewu Gregoriańskiego (Associazione Internazionale Studi di Canto Gregoriano - w skrócie AISCGre).
Na początku lat dziewięćdziesiątych melodie gregoriańskie wykorzystał w swojej twórczości projekt Michaela Cretu - Enigma.
W Polsce wraz z przyjęciem chrześcijaństwa i założeniem pierwszych ośrodków liturgii łacińskiej pojawił się chorał gregoriański. Istnieje domniemanie, że był on uprawiany m.in. w Poznaniu, Gnieźnie i Krakowie, ale głównie w ośrodkach benedyktyńskich (Tyniec, Lubiąż, Lublin, Mogilno, Łysiec, Sieciechów i Płock). Z zabytków najważniejsze miejsce znajduje - Bogurodzica - Pieśń nieznanego autora z XIII wieku. Jan Długosz nazywa ją "Patrium Carmen". Jeśli chodzi o ośrodki benedyktyńskie, to w XI wieku pojawił się pierwszy zapis nutowy chorału, był to "Sakramentarz tyniecki", następnie gnieźnieńskie "Missale plenarium". Z czasem chorał rozwijał się również w innych zakonach np. cysterskim, a od XIII wieku rozwijał się w klasztorach dominikańskich, franciszkańskich, norbertańskich i innych. W rozwoju chorału w Polsce ważną rolę odegrała Akademia Krakowska, która stała się ośrodkiem polskiej teorii tego gatunku w XV wieku. Chorał gregoriański odegrał wielką rolę dla kultury muzycznej Polski średniowiecznej, a jego śpiewy stały się też podłożem dla rodzimej twórczości muzycznej i wywierały wpływ na powstanie pieśni kościelnych w języku ojczystym (pieśni wielkanocne, wielkopostne, kolędy) oraz na twórczość wielogłosową.
Do odnowy chorału gregoriańskiego w naszym kraju przyczynił się ruch cecyliański, a główną rolę odegrały tu ośrodki katedralne, a mianowicie pelpliński ( Ks. Wiśniewski, Ks. Dreszler, aktualnie Ks. Edward Hinz), lwowski, poznański (Ks. Gieburowski). Po Soborze Watykańskim II, w związku z wprowadzeniem języka narodowego do liturgii, praktyka chorałowa uległa zahamowaniu, nie mniej jednak soborowa konstytucja o Liturgii w. i inne dokumenty posoborowe Stolicy Apostolskiej "Muskam sacram" orzekły, że chorał gregoriański winien zajmować pierwsze miejsce wśród śpiewów sakralnych. Dlatego wykonawstwem i propagowaniem chorału gregoriańskiego zajmują się zazwyczaj ośrodki katedralne - chóry kleryków oraz ośrodki klasztorowe - również chóry kleryków zakonnych.